Ներածություն: Էլեկտրականության նշանակությունը ժամանակակից աշխարհում չափազանց մեծ է: Արդեն անհնար է պատկերացնել մեր կյանքն առանց էլեկտրական լուսավորության, ռադիոյի և հեռուստատեսության, բջջային հեռախոսների և արբանյակային կապի, առանց համակարգիչների, էլեկտրոնային փոստի և համացանցի: Այս բոլորն այսօր իրականացվում է էլեկտրականության օգնությամբ:
Դեռ Մ.թ.ա. VI -րդ դարում հայտնի փիլիսոփա և մաթեմատիկոս Ֆալես Միլետսկին (Հունաստանի «7 իմաստուններից մեկը» տիտղասակիրներից) առաջին անգամ ուսումնասիրեց սաթի զարմանահրաշ հատկությունը, որը բրդի հետ շփելուց հետո թեթև մարմինները դեպի իրեն ձգելու հատկություն էր ձեռք բերում:
Հարցեր.
1.Ինչպիսի ուժեր են ծանոթ ֆիզիկայի նախորդ դասընթացից:
Ֆիզիկայի նախորդ դասընթացից ծանոթ եմ առանձգականության ուժին, ծանրության ուժին, ձգողության ուժին, ճնշման ուժին։
2. Ինչու ապակե բաժակի և թղթի կտորների գրավիտացիոն փոխազդեցությունը նկատելի չէ:
Բաժակի և թղթի կտորների գրավիտացիոն փոխազդեցությունը նկատելի չէ, քանի որ նրանց գրավիտացիոն փոխազդեցությունը երկիր մոլորակի գրավիտացիոն փոխազդեցությունից ավելի փոքր է, թույլ է։
Ինչպես են փոխազդում շփված պլաստմասսայե գրիչը և թերթի շերտը:
Երբ թերթի շերտը և շփված պլասմասսայե գրիչը մոտեցնենք իրար, կտեսնենք, որ թերթի շերտը ձգվում է դեպի շփված պլասմասսայե գրիչը, այսինքն ՝ նրանց միջև գործում են ձգողության ուժեր։
3. Ինչպես են փոխազդում նույն ձողով շփված թղթի 2 շերտերը:
Այս դեպքում, երբ թղթի երկու շերտերը մոտեցնենք իրար կտեսնենք, որ դրանք թեքվում են հակառակ կողմեր, նշանակում է ՝ ձողով շփված շերտերի միջև գործում են վանողության ուժեր։
4.Ինչպես են կոչվում իրար շփելիս մարմինների միջև ծագող նոր բնույթի ուժերը:
Շփման հետևանքով մարմինները ձեռք են բերում նոր հատկություն ՝ բացի տիեզերական ձգողության ուժից այլ ուժով փոխազդելու հատկություն։ Այդ հատկությունը բնութագրում են մի ֆիզիկական մեծությամբ, որն անվանում են լիցք, իսկ լիցք ձեռք բերած մարմինները ՝ էլեկտրականացած կամ լիցքավորած։
5.Ինչպես է առաջացել էլեկտրականություն անվանումը:
Հույները սաթն անվանում էին <<էլեկտրոն>>, որից էլ առաջացել է <<էլեկտրականություն>> անվանումը։
6.Էլեկտրական լիցքերի ինչ տեսակներ կան:
Էլեկտրական լիցքերի երկու տեսակներ կան։ Դրական և բասացական լիցքեր։ Մետաքսով շփված ապակու (ինչպես նաև թանկարժեք քարերի, բրդի, մորթու և դրանց հալված մարմինների) վրա առաջացած լիցքն անվանել են դրական, իսկ բրդով շփված սաթի (ինչպես նաև էբոնիտի, ծծմբի, ռետինի) վրա առաջացած լիցքը ՝ բացասական, այսինքն ՝ լիցքերին վերագրել են <<+>> և <<->> նշանները։
7.Ձևակերպել Կուլոնի օրենքը:
Երկու անշարժ կետային լիցքերի էլեկտրական փոխազդեցության ուժի մոդուլն ուղիղ համեմատական է լիցքերի մոդուլների արտադրյալին և հակադարձ համեմատական է դրանց միջև հեռավորության քառակուսուն։
8.Որն է էլեկտրական լիցքի միավորը ՄՀ-ում:
Էլեկտրական լիցքի միավորը ՄՀ-ում Կուլոնն է (1 Կլ)՝ ի պատիվ Շառլ Կուլոնի (1736−1806 թթ.):
Լրացուցիչ նախագծեր՝
Պատրաստել և ներկայացնել տեղեկություն հետևյալ թեմաներից որևէ մեկով՝ «Էլեկտրականության զարգացման պատմությունը»; «Սաթ-Янтарь (որոշ նյութերի էլեկտրական հատկության պատմական տեղեկություններ)»;
«Ինչ կլինի աշխարհում, եթե էլեկտրական հոսանք չլինի»:
Օգտագործել գրականություն՝
Է. Ղազարյան և մյուսներ, «Ֆիզիկա և աստղագիտություն», 9-րդ դասարան;
Վ.Ի.Լուկաշիկ (Ֆիզիկայի խնդիրների ժողովածու); Թվային տարբերակներ:
Կարդալ՝ Հետաքրքիր է իմանալ (դասագրքից՝ էջ 9)
«Էլեկտրական» նյութերի հատկությունները:
Թեմա 1-ի առաջադրվող խնդիրներ.
- Ինչու էբոնիտե կամ պլաստմասսայե սանրով սանրվելիս մազերն ասես «կպչում» են սանրին:
Քանի որ մազի և էբոնիտե կամ պլաստմասսայե սանրի միջև գործում է էլեկտրականություն, մազերը էլեկտրականում են էբոնիտե կամ պլաստմասսայե սանրով սանրվելիս։
- Երեք զույգ թեթև գնդիկներ կախված են թելերից (տես նկարը): գնդիկների որ զույգը՝
- ա/ լիցքավորված չէ;
- բ/ ունի նույնանուն լիցքեր;
- գ/ ունի տարանուն լիցքեր:
1=ունի նույնանուն լիցքեր
2=ունի տարանուն լիցքեր
3=լիցքավորված չէ
3. Մարմինների էլեկտրականացման համար պարտադի՞ր է միմյանց շփելը: Կարելի՞ է արդյոք մարմիններն էլեկտրականացնել այլ կերպ:
Կարելի է նաև էլեկտրականացնել էլեկտրականացած մարմին մոտեցնելով։
4. Ինչպես ստանալ տարբեր նշանի լիցքեր՝ ունենալով էբոնիտե ձող և մետաքսե գործվածքի կտոր:
Միմյանց շփելով կարող ենք ստանալ տարբեր նշանի լիցքեր։
5. Որ կողմ կթեքվի թղթե գնդիկը, եթե նրան հպենք լիքավորված ձողիկը և հեռացնենք (տես նկարը): Որ կողմ կթեքվի գնդիկը, եթե ձողի վրա դրական լիցք լիներ:
Թղթե գնդիկը գնդիկը կթեքվի դեպի ձախ, քանի որ թղթե գնդիկը դրական լիցք ունի և, քանի որ ձողի լիցքն էլ է դրական, նրանք միմյանց կվանեն իրարից։
6. Ճիշտ է արդյոք պատկերված լիցքավորված մարմինների փոխազդեցությունը ա, բ և գ նկարներում (տես նկարը):
Ա․ Ոչ
Բ․ Ոչ
Գ․ Այո
Նպատակը և խնդիրները․
Ձևավորել պատկերացումներ էլեկտրական երևույթների մասին՝
1․ Որոշ նյութերի էլեկտրական հատկության պատմական տեղեկություններ,
2․ Մարմինների էլեկտրականացման երևույթները,
3․Էլեկտրական լիցքը որպես գիտական հասկացություն,
4․Լիցքերի երկու տեսակներ։
Սովորողներին ներկայացվող պահանջներն՝ ըստ պետական չափորոշչի․
| ա) իմանա մարմինների էլեկտրականացման, էլեկտրական լիցքերի մասին,բ) կարողանա բացատրել, թե ինչպես կարելի է շփման միջոցով ստանալ դրական և բացասական լիցքեր, ինչպես են փոխազդում նույնանուն և տարանուն լիցքեր ունեցող մարմինները, կարողանա բացատրել, որ մարմինները կարող են էլեկտրականանալ տարբեր ագրեգատային վիճակներում, կարողանա փորձերով ցուցադրել մարմինների էլեկտրականացման երևույթը։ |
Դեռ հին ժամանակներից հայտնի էր, որ մի մարմինը մյուսով շփելիս՝ օրինակ, սաթը բրդով կամ ապակին մետաքսով, նրանք ձեռք են բերում այլ մարմիններ դեպի իրենց ձգելու հատկության: Ակնհայտորեն երևում է նաև, որ ձգողության այդ ուժը բազմաթիվ անգամ գերազանցում է նույն մարմինների գրավիտացիոն փոխազդեցության ուժը: Այս նոր փոխազդեցությանն անվանում են էլեկտրական (հուներեն «էլեկտրոն» բառը նշանակում է սաթ), փոխազդող մարմիններին՝ էլեկտրականացած, իսկ պրոցեսը՝ էլեկտրականացում:
Մարմինների էլեկտրական փոխազդեցությունը քանակապես բնութագրող ֆիզիկական մեծությունը կոչվում է էլեկտրական լիցք և նշանակվում q տառով: ՄՀ-ում էլեկտրական լիցքի միավորը Կուլոնն է (1 Կլ)՝ ի պատիվ Շառլ Կուլոնի (1736−1806 թթ.), ով ձևակերպել է էլեկտրական լիցքերի փոխազդեցության օրենքը:
Ինչպես ցույց տվեցին փորձերը, բրդով շփված 2 սաթե կամ մետաքսով շփված 2 ապակե միատեսակ ձողերը իրար վանում են, իսկ ապակե և սաթե ձողերը՝ իրար ձգում: Նշանակում է գոյություն ունի երկու տեսակի էլեկտրական լիցք: Ամերիկացի ֆիզիկոս Բենջամին Ֆրանկլինի առաջարկով մետաքսով շփված ապակու վրա առաջացած լիցքն անվանեցին դրական և վերագրեցին «+» նշան, իսկ բրդով շփված սաթի վրա առաջացած լիցքին՝ բացասական և վերագրեցին «−» նշան: Այս նշանակումից հետո կարելի է սահմանել լիցքավորված մարմինների փոխազդեցության կանոնը։
Սեդա Ենգիբարյանի բլոգ 