Month: April 2021

Այն բառերը, որոնք շաղկապում են նախադասության  անդամներ և  նախադասություններ, կոչվում են շաղկապներ:
 Շաղկապները լինում են  համադասական և ստորադասական:
Համադասական են այն շաղկապները, որոնք իրար շաղկապում են նախադասության համազոր անդամներ և համադաս նախադասություներ: Հայերենի համադասական շաղկապերն` 

և, ու, բայց, իսկ, կամ, բայց և, մինչև իսկ,  բայց և այնպես, 

և´… , և´…, թե´…, թե´…, կա´մ …, կա´մ…, ո´չ…, ո´չ:
Օրինակ`   Բակն ու այգին թաղվել էին ձյան տակ:
Օրինակ`    Նա ամրացրեց այգու դռնակը և շալակեց ցախը: 

Համասադական բոլոր շաղկապներից առաջ դրվում է ստորակետ: Եվ, ու, կամ շաղկապներից  առաջ չի դրվում է ստորակետ, 

եթե հաջորդ համադաս նախադասության ենթական չի փոխվում:
Օրինակ`   Նա ամրացրեց այգու դռնակը և  շարժվեց դեպի տուն:
Օրինակ`   Արևը դուրս եկավ ամպերի տակից, և մռայլը ցրվեց: 

Ստորադասական են այն շաղկապները,  որոնք երկրորդական նախադասությունը շաղկապում են գլխավոր նախադասությանը:Հայերենի ստորադասական շաղկապներն են` որ, թե, եթե, որպեսզի, որովհետև, քանի որ, հենց որ, 

մինչև որ, մինչև, նախքան, երբ որ, թե և, թեպետ, թեկուզ և այլն:
Օրինակ`     Թե և նա վաղուց է գնացել, մենք նրան սիրով ենք հիշում:
Օրինակ`     Նա մտածում էր, որ մի օր կգրի իր կյանքի գիրը: 

Համադասական նախադասություններ:
1. Ես բարձրացնում էի ծանր պայուսակներ, ո´չ Արամը, ո´չ Նարեկը ինձ չօգնեցին:
2. Ես հոգնած էի, բայց շարունակում էի լսել նրան:
3. Հիմա խոսեք  հանգիստ կամ լքեք սրահը:
4. Անին գնաց տուն և  արագ վերադարձավ:
5. Ես գիտեմ, որ Գայանեն ու Նազենին լավ ընկերուհիներ են: 

Ստորադասական նախադասություններ:
1. Արամը լավ է սովորում  անգլերեն, որպեսզի կարողանա աշխատել ամերիկյան ընկերությունում:
2. Ես կսկսեմ հանգիստ խոսել քեզ հետ, երբ որ դու լսես ինձ
3. Ես սիրում եմ զրուցել նրա հետ , որովհետև  նրանից սովորելու շատ բան ունեմ:

1.Զույգ նախադասությունները միացրո՛ւ, մեկ բարդ նախադասություն դարձրո՛ւ ` քանի ձևով կարող ես:

1. Փողոցի ծայրը բաժանվում է նեղ ճանապարհների: Դրանք տանում են դեպի այգիները:

Փողոցի ծայրը բաժանվում է նեղ ճանապարհների, և դրանք տանում են դեպի այգիներ։ Փողոցի ծայրը բաժանվում է նեղ ճանապարհների, որոնք տանում են դեպի այգիներ։

2. Զրույցը լռում էր: Նրանք լսում էին ջրերի ձայնը:

Զրույցը լռում էր, և նրանք լսում էին ջրերի ձայնը։ Զրույցը լռում էր, որովհետև նրանք լսում էին ջրերի ձայնը։

3. Գուցե այդպիսին է եղել աշխարհը այն ժամանակ: Քարածուխի հսկա շերտեր են գոյացել և շերտերի վրա պահել վաղուց անհետացած բույսերի ու սողունների հետքեր:

Գուցե այդպիսին է եղել աշխարհը այն ժամանակ, երբ քարածուխի հսկա շերտեր են գոյացել և շերտերի վրա պահել վաղուց անհետացած բույսերի ու սողունների։ Գուցե այդպիսին է եղել աշխարհը այն ժամանակ, որովհետև քարածուխի հսկա շերտեր են գոյացել և շերտերի վրա պահել վաղուց անհետացած բույսերի ու սողունների։

4. Վեր բարձրանալիս որսորդը զգաց: Մեկը հետևում է իրեն:

Վեր բարձրանալիս որսորդը զգաց, որ մեկը հետևում է իրեն։

5. Անունը Ծիրանի տափ է: Ծիրանի ոչ մի ծառ չկա այնտեղ:

Անունը Ծիրանի տափ է, սակայն ծիրանը ոչ մի ծառ չկա այնտեղ։ Չնայած անունը Ծիրանի տափ է, ծիրանը ոչ մի ծառ չկա այնտեղ։

6. Ժամանակին հսկաներ են ապրել: Իհարկե, այդ ձորերը նրանց համար առուներ են եղել:

Ժամանակին հսկաներ են ապրել, և իհարկե, այդ ձորերը նրանց համար առուներ են եղել։ Քանի որ ամանակին հսկաներ են ապրել, իհարկե, այդ ձորերը նրանց համար առուներ են եղել։

7. Շինականին քարափի գլխի հովը դուր եկավ: Կալին կալսածը հեշտ կլիներ քամուն տալ:

Շինականին քարափի գլխի հովը դուր եկավ, քանի որ կալին կալսածը հետ կլիներ քամուն տալ։ Շինականին քարափի գլխի հովը դուր եկավ, և կալին կալսածը հետ կլիներ քամուն տալ։

8. Ես ուրախ կլինեմ: Ամեն ինչ կկարգավորվի:

Ես ուրախ կլինեմ, երբ ամեն ինչ կկարգավորվի։ Ես ուրախ կլինեմ, եթե ամեն ինչ կկարգավորվի

9. Դու քաջ ես ու անձնվեր: Դու կարդարացնես մեր հույսերը:

Դու քաջ ես ու անձնվեր և դու կարդարացնես մեր հույսերը։ Քանի որ դու քաջ ես ու անձնվեր դու կարդարացնես մեր հույսերը։

10. Մարդու արյունատար մազանոթների ընդհանուր երկարությունը հարյուր հագար կիլոմետրի է հասնում: Դա հասարակածից երկուսուկես անգամ երկար է:

Մարդու արյունատար մազանոթների ընդհանուր երկարությունը հարյուր հազար կիլոմետրի է հասնում, որը հասարակածից երկուսուկես անգամ երկար է։ Մարդու արյունատար մազանոթների ընդհանուր երկարությունը հարյուր հազար կիլոմետրի է հասնում, և հասարակածից երկուսուկես անգամ երկար է

2. Գտնե՛լ շաղկապները և խմբավորե՛լ (համադասական և
ստորադասական)։
Եթե, իսկույն, այնտեղ, բայց, և, մյուս, բոլոր, թեև, սակայն, որովհետև,
ինչպես, այս, որպեսզի, պատճառով, դեպի, քանզի, նաև, բացի, քանի որ։

Համադասական

Բայց, և, սակայն, նաև։

Ստորադասական

Եթե, թեև, որովհետև, որպեսզի, քանզի, քանի որ։

 3. Կազմե՛լ նախադասություններ՝ գործածելով եթե,
որպեսզի, որովհետև, սակայն, իսկ, և շաղկապները։

Եթե մենք լավ մարզվենք կհաղթենք բասկետբոլի խաղը։

Նա գնաց տուն, որպեսզի կատարի իր դասերը։

Նա չգնաց աշխատանքի, որովհետև հիվանդ էր։

Ես միշտ ցանկացել եմ լինել այդ վայրում, սակայն մինչ այսօր չեմ եղել։

Մենք օգնում էինք ուսուցչին, իսկ նա խանգարում էր։

4. Կետադրի՛ր նախադասությունները և  որոշի՛ր՝ համադասակա՞ն են, թե՞ ստորադասական:

Երբ պորտուգալացիները հայտնագործեցին Սուրբ Հեղինե կղզին, նա պատված էր համատարած անտառով: Ստորադասական․
Կղզյակում խոզեր ու այծեր թողեցին, որ նավաբեկությունից տուժած մարդիկ կարողանան որոշ ժամանակ այնտեղ ապրել: Ստորադասական․
Ամենուրեք բավականաչափ կենդանիներ կային, և մարդիկ չէին մտածում դրանց վերանալու մասին: Համադասական․
Որսորդությունը դարձավ նաև սպորտ, իսկ սպորտին հատուկ է ռեկորդներ սահմանելու ձգտումը: Համադասական․
Արևելյան մի տիրակալ տիրակալ հռչակվեց նրանով, որ անձամբ հազար առյուծ խփեց: Ստորադասական․
Մի ժամանակ առյուծների մռնչյունը լսվում էր Հունաստանից մինչև Հիմալայան լեռների ստորոտը, բայց այսօր այդ վայրերում առյուծներ չկան: Համադասական․

Վերաբերական կոչվում են այն բառերը, որոնք արտահայտում են խոսողի վերաբերմունքը և երանգավորում են նախադասությունը կամ որևէ անդամ։ Ըստ իրենց արտահայտած վերաբերմունքային իմաստի վերաբերականները լինում են․

1. հաստատական
2. գնահատողական
3. ժխտական
4. սաստկական
5. երկբայական
6. սահմանափակման
7. կամային
   8.զիջային
   Հաստատական վերաբերականներ։ Արտահայտում են խոսողի հաստատական վերաբերմունքը գործողության կամ եղելության նկատմամբ։ Հաստատական վերաբերականներն են՝ այո՛, արդարև, անշո՛ւշտ, իհարկե, իրավ, անպատճառ, անկասկած, անտարակույս, անպայման, իրոք, իրոք որ, իսկապես որ, հարկավ, հիրավի, իսկևիսկ։ Հաստատական երանգ են արտահայտում նաև որոշ կապակցություններ՝ առանց այլևայլության, ինչ էլ լինի, ինչ գնով էլ լինի, ինչպես չէ,
   Գնահատողական վերաբերականներ: Արտահայտում են խոսողի խրախուսական, հավանության, զղջման կամ կարեկցական վերաբերմունքը գործողության կամ եղելության նկատմամբ։ Գնահատողական վերաբերականներն են՝ բարեբախտաբար, դժբախտաբար, ցավոք, տարաբախտաբար, ախր, չէ որ։
   Ժխտական վերաբերականներ: Ոչ պատասխանական բառը և չէ ժխտական բայը գործածվելով ժխտական նախադասության հետ, շեշտում են ժխտումը և դառնում ժխտական վերաբերականներ։
   Սաստկական վերաբերականներ: Դրվելով նախադասության այս կամ այն անդամի վրա՝ սաստկական վերաբերականները շեշտում, սաստկական երանգ են հաղորդում նրան։ Սաստկական վերաբերականներն են՝ անգամ, էլ, ևեթ, հենց , մանավանդ, նամանավանդ, նույնիսկ, մինչև իսկ, մինչև անգամ։
   Երկբայական վերաբերականներ: Արտահայտում են խոսողի երկբայական, այսինքն թվացող կամ հավանական վերաբերմունքը եղելության կամ գործողության նկատմամբ։ Երկբայական վերաբերականներն են՝ արդյոք, ասես, ասես թե, գուցե, միգուցե, դիցուք, դիցուք թե, երևի, թերևս, կարծեմ, կարծես, կարծես թե, իբր, իբր թե, իբր(և) թե, չլինի, չլինի թե և այլն։
   Սահմանափակման վերաբերականներ: Դրվելով նախադասության այս կամ այն անդամի վրա՝ սահմանափակման վերաբերականները առանձնացնում, սահմանազատում են նրան։ Սահմանափակման վերաբերականներն են գոնե, գեթ, լոկ, սոսկ, թեկուզ, միայն, միայն թե, միմիայն։
   Կամային՝ թող, ապա, հապա, մի և այլն.
   Զիջական՝ ի դեպ, իմիջիայլոց, համենայն դեպս, այնուամենայնիվ, այսուհանդերձ և այլն։
   Ցուցական` ահա, ահավասիկ:

Վերաբերականները նախադասության անդամ չեն համարվում։

Վերաբերականներն առանձին հնչերանգով անջատվում են նախադասության անդամներից ստորակետով։
Օրինակ՝ Վարպետը, անշուշտ, ոսկի ձեռքեր ուներ: Արմենը, իմիջիայլոց, լավ երաժիշտ է;

Խոսողի հարցական վերաբերմունքն արտահայտող երկբայական վերաբերակնների վրա դրվում է հարցական նշան։
Օր.՝ Չէ՞ որ կյանքում չհասկացավ ոչ ոք մեզ: (Ե. Չ.) 

Առաջադրանք:
1.Վերաբերականները խմբավորե՛լ ըստ տեսակների։

Դժբախտաբար,  անկասկած, արդարև, անշուշտ, միայն, ահավասիկ, ի դեպ,
անպատճառ, ահա,անպայման, իսկապես, իրոք, հիրավի, ո՛չ, չէ՛, գուցե, երևի,
իմիջիայլոց, թերևս, կարծեմ, կարծես, միգուցե, այնուամենայնիվ, մի՞թե, արդյոք,
երանի, ցավոք, նույնիսկ, մանավանդ, մինչև իսկ, գեթ, լոկ, գոնե, կարծես թե,
սոսկ, միայն թե, անկասկած, հապա, մի, համենայն դեպս, այսուհանդերձ։

Հաստատական-անկասկած, արդարև, անշուշտ, անպայման, իսկապես, իրոք, հիրավի, անկասկած։

Գնահատողական-դժբախտաբար, երանի, ցավոք։

Ժխտական-ո՛չ, չէ՛։

Սահմանափակման-միայն, գոնե, գեթ, լոկ, սոսկ, միայն թե,

Սաստկական-նույնիսկ, մանավանդ, մինչև իսկ։

Երկբայական-գուցե, երևի, թերևս, կարծեմ, կարծես, միգուցե, մի՞թե, ադյոք, կարծես թե։

Կամային-հապա, մի։

Զիջական-ի դեպ, անպատճառ, իմիջայլոց, այնուամենայնիվ, համենայն դեպս, այսուհանդերձ։

Ցուցական-ահավասիկ, ահա։

2. Կազմել նախադասություններ` գործածելով անկասկած, նույնիսկ, այնուամենայնիվ, կարծես թե, ցավոք, իրոք, մանավանդ, միմիայն վերաբերականները:

Մենք, անկասկած կհաղթենք այս մրցույթում։

Նույնիսկ, ամենադժվարին պահին նրանք իմ կողքին եղան։

Այնուամենայնիվ, ես օգնեցի նրան, համեղ ուտեստ պարտաստել։

Կարծես թե, նրանք շատ հետաքրքիր նախագիծ են նախաձեռնում։

Ցավոք, մենք նրա մասին ոչ մի լուր չունենք։

Դու, իրոք շատ խելացի ես։

Դուք բոլորդ շատ լավ աշխատեցիք, մանավանդ դու։

Ես, միմիայն այս առաջադրանքը չկարողացա կատարել։

3.Բառաշարքում գտնել իմաստով իրար մոտ վերաբերականները:

Իհարկե, անկասկած, ասես, լոկ, դժբախտաբար, իրավամբ, հիրավի, միայն, տարաբախտաբար, անշուշտ, անտարակույս, կարծես:

Իհարկե-անշուշտ

Անկասկած-անտարակույս

Ասես-կարծես

Լոկ-միայն

Դժբախտաբար-տարաբախտաբար