Խորհրդային Հայաստանը վերակառուցման տարիներին Վերակառուցման քաղաքականությունը։ Արցախյան շարժումը

Խորհրդային Հայաստանը վերակառուցման տարիներին (1985–1991) ա. Վերակառուցման քաղաքականությունը Միխայիլ Գորբաչովի կողմից 1985 թվականին սկսված «Պերեստրոյկան» (վերակառուցում) և «Գլասնոստը» (թափանցիկություն) նպատակ ունեին վերակառուցել Խորհրդային Միության տնտեսական և քաղաքական համակարգը։ Հայաստանում այս քաղաքականությունն արտահայտվեց հետևյալ կերպ.

1. **Տնտեսական փոփոխություններ**. – Զարգացավ կոոպերատիվ շարժումը՝ թույլ տալով անհատներին սեփական բիզնես ստեղծել։ Այս փորձը հետագայում հիմք դարձավ Հայաստանի երրորդ հանրապետության ձևավորման տարիներին գործարարության զարգացման համար ։ – Սահմանափակվեց ալկոհոլի օգտագործումը, ինչը հատկապես ազդեց Հայաստանի վրա՝ որպես ալկոհոլ արտադրող հանրապետություն ։ 2. **Մշակութային ազատականացում**. – Բացվեցին նախկինում գաղտնի արխիվներ, ինչը հնարավորություն տվեց պատմական ուսումնասիրությունների վերաճշգրտմանը ։ – Արվեստի և երաժշտության բնագավառում տարածում գտան ազգային-ազատագրական թեմաներով ստեղծագործություններ, ինչպես նաև «ռաբիզ» ժանրը ։ 3. **Քաղաքական ազատությունների ընդլայնում**. – Ակտիվացավ հասարակական քննարկումը, իսկ Գորբաչովի ռազմավարությունը սխալմամբ ընկալվեց որպես անցյալի սխալների (այդ թվում՝ ազգային հարցերի) շտկման հնարավորություն ։ Չնայած սկզբնական լավատեսությանը, վերակառուցումը խորացրեց տնտեսական ճգնաժամը և հանգեցրեց ԽՍՀՄ փլուզմանը։ Հայաստանում դա արտացոլվեց ազգային ինքնագիտակցության աճով և Արցախի հիմնախնդրի սրացմամբ ։—#### **բ. Արցախյան շարժումը** 1988 թվականին Լեռնային Ղարաբաղի Ինքնավար Մարզի (ԼՂԻՄ) հայ բնակչության պահանջը՝ վերամիանալու Հայկական ԽՍՀ-ին, վերածվեց զանգվածային շարժման։ Այս գործընթացը սերտորեն կապված էր վերակառուցման քաղաքականության հետ. 1. **Շարժման նախադրյալներ**. – 1921 թվականին Ստալինի որոշմամբ ԼՂԻՄ-ը Ադրբեջանական ԽՍՀ-ի կազմում էր, ինչը հանգեցրել էր հայ բնակչության իրավունքների համակարգված ոտնահարումների ։ – 1980-ականներին Ադրբեջանը շարունակում էր մարզի հայաթափումը՝ խթանելով ժողովրդագրական փոփոխություններ ։ 2.1988-ի իրադարձություններ. – Փետրվարի 20. ԼՂԻՄ-ի մարզխորհուրդը պաշտոնապես դիմեց ԽՍՀՄ ղեկավարությանը՝ պահանջելով մարզը Հայաստանի կազմում ընդգրկել։ Այս որոշումը հիմնավորված էր 80 հազար ստորագրություններով հանրագրով ։ – Մարտի 24. ԽՄԿԿ Կենտկոմը շարժումը որակեց որպես «ազգայնական» և հրաժարվեց լուծել հարցը՝ առաջարկելով սոցիալ-տնտեսական միջոցառումներ, որոնք հօգուտ էին Ադրբեջանին ։ 3. Հայաստանի արձագանքը – Երևանում և այլ քաղաքներում սկսվեցին զանգվածային ցույցեր՝ կոորդինացված «Ղարաբաղ» կոմիտեների կողմից։ Ցուցարարները պահանջում էին կիրառել ինքնորոշման սկզբունքը՝ հույս դնելով Գորբաչովի ժողովրդավարացման վրա ։ – ԽՍՀՄ կենտրոնական իշխանությունները ճնշում գործադրեցին. 1988-ի ամռանը ձերբակալվեցին շարժման առաջնորդները, իսկ Հայաստանում տեղի ունեցան բախումներ ։ 4. **Արդյունքներ**. – Շարժումը դարձավ Հայաստանի անկախության պայքարի կարևոր մասը և նպաստեց ԽՍՀՄ-ի փլուզմանը։ – Կենտրոնի հակահայկական դիրքորոշումը խորացրեց անվստահությունը Մոսկվայի նկատմամբ և հանգեցրեց 1991-ի անկախության հռչակմանը ։ Եզրակացություն Վերակառուցումը Հայաստանում հակասական հետևանքներ ունեցավ. տնտեսական անկայունությանը զուգահեռ աճեց քաղաքացիական գիտակցությունը, իսկ Արցախյան շարժումը դարձավ ազգային միավորման խորհրդանիշ։ Այս գործընթացները ցույց տվեցին, որ խորհրդային իշխանությունն անկարող էր լուծել պատմական անարդարությունները, ինչն էլ հանգեցրեց համակարգի փլուզմանը։