Հայերի ազատագրական պայքարը 18-րդ դարի երկրորդ կեսին նշանավորվեց մի քանի ականավոր գործիչների և գաղութային կենտրոնների ջանքերով։ Այս անհատները նպատակ ունեին վերակենդանացնել հայկական պետականությունը, պահպանել մշակութային ինքնությունը և պայքարել օտար տիրապետության դեմ։
Հովսեփ Էմին
Նախապատմություն. Հովսեփ Էմինը (1726–1809) հայ հայրենասեր և գրող էր, ծնվել է Պարսկաստանի Համադան քաղաքում։ Նա կրթություն է ստացել Անգլիայում և ազդվել է եվրոպական լուսավորչական գաղափարների վրա։
Ներդրումներ. Էմինը պատկերացնում էր Հայաստանի ազատագրումը զինված պայքարի և հայկական ուժերի միավորման միջոցով: Նա շրջել է Հնդկաստանի, Պարսկաստանի և Կովկասի տարբեր հայկական համայնքներում՝ աջակցություն փնտրելով իր ծրագրերի համար։ Նրա հուշագրությունը՝ Էմին Ջոզեֆ Էմինի կյանքը և արկածները, արտացոլում է նրա նվիրումը հայկական գործին:
Մովսես Սարաֆյան
Նախապատմություն. Մովսես Սարաֆյանը Հնդկաստանում գործող վաճառական և համայնքի ղեկավար էր:
Աջակցել է ազատագրական շարժումներին ֆինանսապես և համայնքային մոբիլիզացիայի միջոցով: Սարաֆյանը կապված էր հեղափոխական մտքի կենտրոն Մադրասի (այժմ՝ Չենայ) հայկական ականավոր սփյուռքի հետ։
Հովսեփ Արղյուն
Նախապատմություն. Հովսեփ Արղթյունը քաղաքական մտածող էր և Մադրասի հայ համայնքի առանցքային դեմքը:
Ներդրումներ. Նա զբաղվել է անկախ Հայաստանի սահմանադրական առաջարկների մշակմամբ: Նրա գաղափարները շեշտում էին կառավարումը, կրթությունը, հայերի համախմբումը։
Հովհաննես Լազարյան
Նախապատմություն. Հովհաննես Լազարյանը Ռուսաստանում հայ մեծահարուստ վաճառական և բարերար էր:
Ներդրումներ. Լազարյանը նշանակալի դեր է խաղացել հայ ազատագրական ջանքերը ռուսական կայսերական քաղաքականության հետ կապելու գործում։ Նա ֆինանսական աջակցություն ցուցաբերեց և լոբբինգ արեց հայկական գործերին ռուսական միջամտության համար՝ օսմանյան և պարսկական գերիշխանությանը հակազդելու համար:
Շահամիր Շահամիրյան
Նախապատմություն. Շահամիր Շահամիրյանը (1723–1797) Մադրասում բնակվող հայ մեծահարուստ վաճառական և քաղաքական մտածող էր։
Ներդրումներ. Շահամիրյանը հեղինակել է «Որոգայթ փառաց» («Փառքի որոգայթ») առաջին հայկական աշխատություններից մեկը, որը պաշտպանում է սահմանադրական կառավարումը և ազգային ինքնիշխանությունը: Նա առաջարկեց աշխարհիկ, ժողովրդավարական հայկական պետություն և ընդգծեց կրթության և ինքնապահովման կարևորությունը։
Ազատագրական պայքարի հիմնական թեմաները
1. Սփյուռքի ներգրավվածություն. Բազմաթիվ ջանքեր են ծագել Հնդկաստանի և Ռուսաստանի հայ համայնքներից՝ օգտագործելով նրանց հարստությունն ու կապերը:
2. Ինտելեկտուալ զարթոնք. Լուսավորչական գաղափարները մեծ ազդեցություն են ունեցել այս գործիչների ռազմավարության և տեսլականների վրա:
3. Միասնություն և դիմադրություն. Սփյուռքում և Հայաստանում հայերի միջև համագործակցությունը կարևոր էր ազատագրման համար:
4. Օտար տերությունների դերը. Լազարյանի նման գործիչները ձգտում էին դաշինքներ կնքել այնպիսի կայսրությունների հետ, ինչպիսին Ռուսաստանն է՝ աջակցելու հայկական հարցին:
Այս շրջանը հիմք դրեց հայոց պատմության հետագա ազատագրական շարժումների համար։
Սեդա Ենգիբարյանի բլոգ 